Deti Kaspik po tkurret: humb sipërfaqe pothuajse sa Sicilia
Deti Kaspik, trupi më i madh ujor i mbyllur në botë, po zvogëlohet me ritme shqetësuese. Nuk bëhet fjalë thjesht për luhatje të zakonshme të nivelit të ujit apo për një cikël natyror, siç është menduar për dekada me radhë, por për një rënie të qëndrueshme që po lidhet gjithnjë e më shumë me aktivitetin njerëzor.
Një studim i ri, i bazuar në vëzhgime satelitore dhe të dhëna hidrologjike nga lumenjtë e pesë shteteve që kufizohen me Detin Kaspik — Irani, Rusia, Turkmenistani, Azerbajxhani dhe Kazakistani — tregon se prurjet e ujit në këtë det janë ulur ndjeshëm gjatë tri dekadave të fundit.
Sipas studiuesve, arsyeja kryesore nuk është mungesa e reshjeve. Madje, në pellgun e lumit Vollga, i cili siguron rreth 80 për qind të ujit që derdhet në Kaspik, reshjet kanë shënuar rritje të lehtë. Kjo gjetje rrëzon një nga supozimet më të përhapura për krizën e Detit Kaspik, sipas së cilës ngrohja globale rrit avullimin, reshjet bien dhe si pasojë deti tkurret.
Ndryshimet klimatike kanë ndikim të qartë. Temperaturat më të larta në rajon kanë rritur ndjeshëm avullimin nga sipërfaqja e detit. Megjithatë, sipas analizës, vetëm avullimi shpjegon rreth 40 për qind të humbjes së ujit që është regjistruar që nga mesi i viteve 1990.
Pjesa tjetër e rënies lidhet kryesisht me ndërhyrjet njerëzore. Lumi Vollga prej dekadash është ndryshuar nga diga, rezervuarë, sisteme ujitjeje, përdorim industrial dhe rrugë lundrimi. Uji që dikur rridhte natyrshëm drejt Detit Kaspik, sot ndalet ose devijohet në rrjedhën e sipërme.
Një nga shembujt më të rëndësishëm është sistemi i kanalit Vollga–Don, i cili lidh pellgun e Kaspikut me Detin e Zi përmes rrugëve të brendshme ujore të Rusisë. Ky kanal ka rëndësi të madhe ekonomike dhe gjeopolitike, por në të njëjtën kohë largon ujë nga sistemi natyror i Detit Kaspik.
Pasojat janë tashmë të dukshme edhe nga hapësira. Që nga mesi i viteve 1990, Deti Kaspik ka humbur rreth 24 mijë kilometra katrorë sipërfaqe, një zonë pothuajse sa madhësia e Sicilisë. Niveli i ujit ka rënë për rreth dy metra.
Më e prekur është pjesa veriore e Detit Kaspik, e cila është më e cekët dhe njëkohësisht ndër zonat më të rëndësishme ekologjike. Ajo mbështet peshkimin, ligatinat, shpendët shtegtarë dhe vendet e shumimit të blinit, peshkut nga i cili prodhohet pjesa më e madhe e havjarit në botë.
Me tërheqjen e ujit, rritet edhe presioni mbi ekosistemin. Studimi ka evidentuar rritje afatgjate të përqendrimit të klorofilit-a në pjesën veriore të Kaspikut, një tregues që lidhet me aktivitetin e algave dhe përkeqësimin e cilësisë së ujit. Me fjalë të thjeshta, deti po bëhet më i ngrohtë, më i cekët dhe më i pasur me lëndë ushqyese, kushte që favorizojnë lulëzimin e algave të dëmshme.
Por kjo nuk është vetëm një krizë mjedisore. Rajoni i Detit Kaspik është pjesë e korridoreve të rëndësishme energjetike dhe tregtare që lidhin Evropën me Azinë. Rrugët transportuese veri-jug të Rusisë, nisma kineze “Belt and Road”, infrastruktura e naftës në det të hapur dhe rrjetet rajonale të transportit varen nga fakti që Kaspiku të mbetet i lundrueshëm dhe i qëndrueshëm.
Rënia e nivelit të ujit rrezikon portet, rrugët detare dhe infrastrukturën bregdetare. Thellësia më e vogël ul kapacitetin e ngarkesave, rrit kostot e transportit dhe e kthen gradualisht një problem ekologjik në pengesë ekonomike.
Kriza ka edhe dimension politik. Ndryshe nga oqeanet, detet e mbyllura nuk mund të mbështeten në qarkullimin global të ujërave për të zbutur pasojat e keqmenaxhimit lokal. Fati i tyre varet drejtpërdrejt nga vendimet e shteteve që i rrethojnë. Në rastin e Detit Kaspik, këto shtete kanë interesa strategjike të ndryshme, sisteme të pabarabarta qeverisjeje dhe transparencë të kufizuar për mënyrën se si e përdorin ujin.
Edhe pse ekzistojnë marrëveshje rajonale, përfshirë Konventën e Aktau-t të vitit 2018 për statusin juridik të Detit Kaspik, ende mungon një sistem i plotë dhe i detyrueshëm për ndarjen e ujit, monitorimin hidrologjik dhe mbrojtjen ekologjike të gjithë pellgut. Shkëmbimi i të dhënave mbetet i kufizuar, ndërsa përdorimi i ujit shpesh është i paqartë.
Autorët e studimit vlerësojnë se qeveritë shpesh preferojnë ta shpjegojnë krizën vetëm me ndryshimet klimatike, sepse në këtë mënyrë përgjegjësia paraqitet si globale dhe e pashmangshme. Por rasti i Detit Kaspik është më i ndërlikuar dhe më i pakëndshëm politikisht. Ai lidhet edhe me vendime konkrete: lumenj të bllokuar me diga, ujë të devijuar, ligatina të dëmtuara, kontroll të dobët të ndotjes dhe zhvillim të naftës e gazit pa mbrojtje të mjaftueshme ekologjike.
Rreziku nuk është vetëm që Deti Kaspik të vazhdojë të tkurret, por që të kalohen pragje ekologjike pas të cilave rikuperimi bëhet shumë i vështirë.
Si paralajmërim shërben Deti Aral, dikur liqeni i katërt më i madh në botë, i cili u shkatërrua me shpejtësi pas devijimit të lumenjve që e furnizonin me ujë. Pas tharjes së tij u shfaqën stuhi pluhuri, u shkatërrua peshkimi, u rrit kripësia, ra biodiversiteti dhe u dëmtuan ekonomitë lokale.
Deti Kaspik ende nuk ka arritur në atë pikë, por sinjalet paralajmëruese po bëhen gjithnjë e më të dukshme. Ka ende kohë për të ngadalësuar këtë proces, por kjo kërkon diçka që deri tani ka qenë e rrallë në rajon: koordinim afatgjatë mes shteteve dhe vendosje të stabilitetit hidrologjik mbi interesat afatshkurtra ekonomike dhe gjeopolitike.
Kjo do të nënkuptonte transparencë të plotë për përdorimin e ujit, ndarje të të dhënave se sa ujë tërheq secili shtet nga lumenjtë që ushqejnë Kaspikun, marrëveshje për lëshime ekologjike të ujit nga rezervuarët dhe njohjen e Detit Kaspik jo vetëm si korridor energjetik apo rrugë tregtare, por si një sistem i brishtë natyror.
Mesazhi i studimit është i qartë: natyra herët a vonë vendos kufijtë e saj. Deti Kaspik tashmë po e jep këtë paralajmërim.TheConversation
