Punëtorët në RMV nuk ankohen për shkak të frikës nga hakmarrja, ndërsa sindikatat janë të ndikuara nga politika

Punëtorët në Maqedoninë e Veriut, edhe kur u shkelet e drejta, heshtin nga frika e hakmarrjes dhe nuk paraqesin ankesa. Sindikatat, që duhet të mbrojnë interesat e tyre, duken të dobëta dhe madje pranojnë se nuk janë të lira nga ndikimi politik, duke humbur kështu pavarësinë e nevojshme për të vepruar. Për më tepër, shkeljet e standardeve të sigurisë dhe shëndetit në punë janë të përhapura, veçanërisht në sektorë kyç si ndërtimi dhe tekstili. Mekanizmat për mbikëqyrje dhe ndëshkim janë të dobët, duke lënë punëtorët pa mbrojtje efektive. Edhe pse kuadri ligjor parashikon mbrojtje për të gjitha këto sfida, zbatimi praktik mbetet i dobët dhe i paefektshëm. Këto janë disa nga kritikat që hasen në Raportin për të drejtat e njeriut në vitin 2024 për Maqedoninë e Veriut i Departamentit Amerikan të Shtetit, transmeton Portalb.mk.

Liria e shoqatës dhe negociatat kolektive

Raporti thekson se kuadri ligjor parashikon të drejtën për të krijuar dhe për t’u bashkuar me sindikata, për të zhvilluar negociata kolektive dhe për të bërë greva ligjore. Ndalohet diskriminimi antisindikal dhe parashikohet rikthimi në punë për të pushuarit për arsye sindikale. Megjithatë, zbatimi praktik i këtyre të drejtave është i kufizuar.

“Ligji parashikonte të drejtën e punëtorëve për të formuar dhe për t’u bashkuar me sindikata të pavarura, për të negociuar kolektivisht dhe për të zhvilluar greva ligjore. Ligji ndalonte diskriminimin antisindikal dhe parashikonte rikthimin në punë të punëtorëve të pushuar nga puna për aktivitet sindikal. Ligji kërkonte që sindikatat e federuara të regjistroheshin në Ministrinë e Punës dhe në Regjistrin Shtetëror Qendror  (RSHQ)”,thuhet në raport.

Punëtorët shpesh nuk paraqesin ankesa për shkak të frikës nga hakmarrja, ndërsa sindikatat që veprojnë në emër të tyre janë shpesh të ndikuara politikisht apo nga punëdhënësit. Në zonat e lira ekonomike, megjithëse ligjërisht të lejuara, sindikatat nuk funksionojnë, gjë që tregon për një boshllëk mes ligjit dhe realitetit. Kufizimi që vetëm sindikatat me të paktën20% të punonjësve mund të bëjnë negociata kolektive, si dhe dispozita që lejon përjashtimin nga marrëveshja të 2% të grevistëve, dobësojnë fuqinë sindikale.

“Inspektorati Shtetëror i Punës i Ministrisë së Punës nuk mori asnjë ankesë në lidhje me shkeljet e të drejtës së lirisë së asociimit. Megjithatë, punëtorët shpesh kishin frikë nga hakmarrja dhe përmbaheshin nga paraqitja e ankesave të drejtpërdrejta. Disa punëtorë kishin sindikata që paraqisnin ankesa në emër të tyre. Sindikatat bazoheshin në anëtarësim vullnetar dhe aktivitetet financoheshin nga tarifat e anëtarësimit. Përafërsisht 22 përqind e punonjësve, kryesisht në administratën publike, ishin anëtarë të sindikatës. Përfaqësuesit e sindikatës, përveç disa sindikatave të degëve, theksuan se në përgjithësi nuk ishin të lirë nga ndikimi i zyrtarëve qeveritarë, partive politike dhe punëdhënësve. Megjithëse të lejuara ligjërisht, asnjë sindikatë nuk vepronte në zonat e lira ekonomike. Qeveria dhe punëdhënësit në përgjithësi respektuan lirinë e shoqërimit, të drejtën e grevës dhe të drejtën e negociatave kolektive. Sindikatat përmendën dispozitën “përjashtuese” të ligjit, e cila u lejonte punëdhënësve të pushonin nga puna deri në 2 përqind të punëtorëve nga negociatat kolektive gjatë një greve. Negociatat kolektive ishin të kufizuara në sindikatat që përfaqësonin të paktën 20 përqind të punonjësve”,thuhet në raport.

Ligjet për pagat dhe orët e punës

Ligji parashikon një pagë minimale dhe një javë pune 40-orëshe me pushime të rregulluara dhe përfitime për punë jashtë orarit. Megjithatë, paga minimale është më e ulët se niveli i të ardhurave të varfërisë, duke vënë në pikëpyetje efektivitetin e saj.

“Ligji parashikonte një pagë minimale në të gjithë sektorët; megjithatë, ajo ishte më e ulët se vlerësimi zyrtar për nivelin e të ardhurave të varfërisë. Këshilli Ekonomik Social, i cili përfaqësonte në mënyrë të barabartë sindikatat, shoqatat e punëdhënësve dhe qeverinë, negocioi pagën minimale. Ligji vendosi një javë pune 40-orëshe me një periudhë pushimi minimale 24-orëshe, pushime të paguara prej 20 deri në 26 ditë pune dhe përfitime për pushim mjekësor. Punonjësit nuk mund të punonin ligjërisht më shumë se mesatarisht tetë orë jashtë orarit në javë gjatë një periudhe tremujore, ose 190 orë në vit. Sipas marrëveshjes kolektive për sektorin privat midis punëdhënësve dhe sindikatave, punonjësit në sektorin privat kishin të drejtë për pagesë jashtë orarit në 135 përqind të normës së tyre të rregullt. Përveç kësaj, ligji u dha të drejtë punonjësve që punonin më shumë se 150 orë jashtë orarit në vit për bonus prej një page mujore”, thuhet në raport.

Ndryshimet ligjore të vitit 2023 për orarin e punës në ndërtim, që hoqën kufirin maksimal të orëve shtesë për punonjësit që firmosin kontrata përkatëse, krijojnë rrezik për abuzim dhe cenojnë të drejtat e punëtorëve. Vendimi i Gjykatës Kushtetuese për të refuzuar peticionet kundër këtij ndryshimi ngrit pyetje mbi mbrojtjen e standardeve të punës.

“Në maj 2023, parlamenti ndryshoi dispozitat e ligjit të punës që rregullonin orët maksimale javore jashtë orarit për të lehtësuar dhe përshpejtuar ndërtimin e dy autostradave të reja, korridoreve 8 dhe 10d. Ligji i ndryshuar u mundësoi punëtorëve të nënshkruanin kontrata pune sipas të cilave ata do të vendosnin nëse do të punonin orë shtesë të paguara, pa vendosur një kufi të sipërm. Më 3 prill, Gjykata Kushtetuese rrëzoi katër peticione që kundërshtonin ndryshimet e vitit 2023 si të pabazuara”, thuhet në raport.

Siguria dhe shëndeti në punë

Ligji për sigurinë dhe shëndetin në punë është në letër i përshtatshëm, dhe detyron punëdhënësit të vlerësojnë rreziqet dhe të zbatojnë standarde. Punëtorët kanë të drejtën ligjore të largohen nga puna në rast rreziku për shëndetin, por në praktikë ata nuk e ushtrojnë këtë të drejtë nga frika për humbjen e punës, për shkak të papunësisë së lartë.

“Standardet e sigurisë dhe shëndetit në punë (SSHP) ishin përgjithësisht të përshtatshme për industritë kryesore, dhe punëdhënësit ishin përgjegjës për vlerësimin e rreziqeve me të cilat përballeshin punonjësit e tyre në punë. Inspektorati Shtetëror i Punës identifikoi në mënyrë proaktive kushtet e pasigurta të punës. Ligji u kërkonte punëdhënësve të emëronin një zyrtar të sigurisë dhe shëndetit në punë ose të kontraktonin një kompani të licencuar për të zbatuar standardet e SSHP. Punëtorët kishin të drejtën ligjore të largoheshin nga situatat që rrezikonin shëndetin ose sigurinë e tyre pa rrezikuar punësimin e tyre. Megjithatë, punonjësit nuk e ushtronin gjithmonë këtë të drejtë, thuhet se bazuar në frikën e humbjes së vendeve të punës për shkak të shkallës së lartë të papunësisë”, nënvizon raporti.

Aksidentet janë më të zakonshme në ndërtim dhe bujqësi. Në këtë kontekst, e drejta për siguri mbetet e minuar nga mungesa e zbatimit real dhe nga frika e punëtorëve për të reaguar.

“Shkeljet e dyshuara të standardeve të SSHP ishin të zakonshme në sektorin e ndërtimit, megjithëse shumica e aksidenteve lidheshin me drejtimin e makinerive bujqësore”, thuhet më tej.

Paga, ora dhe zbatimi i SSHP

Zbatimi i ligjeve për pagën minimale, orët shtesë dhe sigurinë në punë është i pamjaftueshëm, veçanërisht në sektorët e tekstilit dhe ndërtimit. Inspektorati i Punës ka staf të pamjaftueshëm, shpërndarje të pabarabartë dhe mungesë trajnimi dhe pajisjesh moderne, duke kufizuar kështu kapacitetin për të kontrolluar dhe ndëshkuar shkelësit.

“Qeveria nuk i zbatoi në mënyrë efektive ligjet për pagën minimale, orët shtesë dhe sigurisë dhe shëndetit në punë, veçanërisht në sektorët e tekstilit dhe ndërtimit. Inspektoriati Shtetëror i Punës dhe Inspektorati Shtetëror për Inspektimin Teknik ishin përgjegjës për zbatimin e ligjeve përkatëse. Disa shkelës nuk morën penalitete dhe penalitetet për shkelje nuk ishin në përputhje me ato për krime të ngjashme si mashtrimi ose neglizhenca”,thuhet në raport.

Penalitetet nuk janë në përputhje me krimet e ngjashme si mashtrimi ose neglizhenca. Sektori informal përbën rreth 21% të ekonomisë, me rreth 80,000 punëtorë të padeklaruar, dhe qeveria nuk arrin të zbatojë ligjin në këtë pjesë të tregut të punës, duke i lënë të pambrojtur një pjesë të madhe të punëtorëve.

“Numri i inspektorëve të punës ishte i mjaftueshëm për të hetuar shkeljet e ligjit të punës, por inspektorët nuk ishin të shpërndarë siç duhet në të gjithë vendin. Inspektorët e punës kishin autoritetin për të bërë inspektime të paparalajmëruara dhe për të filluar sanksione, por shpërndarja e pabarabartë e inspektorëve e bëri të vështirë zbatimin e pajtueshmërisë. Inspektoriati Shtetëror i Punës kishte një departament të SSHP-së me tre zyra rajonale, por ata kishin mungesë stafi dhe trajnimi të përshtatshëm dhe pajisjet moderne”, thekson raporti.

Sektori informal i ekonomisë vlerësohej të përbënte afërsisht 21 përqind të ekonomisë së përgjithshme dhe përfshinte rreth 80,000 punëtorë të padeklaruar. Shumë punëtorë në sektorin informal ishin burra, përfshirë të rinj, si dhe persona në pension që punonin në sektorin bujqësor. Pas bujqësisë, ndërtimi dhe tregtia me pakicë kishin më shumë punëtorë informalë.Qeveria nuk i zbatoi në mënyrë efektive ligjet në sektorin informal.

Në përgjithësi, kuadri ligjor për të drejtat e punëtorëve në Maqedoninë e Veriut është relativisht i zhvilluar, por zbatimi i tij është i dobët dhe i fragmentuar, veçanërisht në sektorët më të ekspozuar ndaj abuzimeve. Frika nga humbja e vendit të punës, mungesa e mbikëqyrjes efektive dhe fuqia e kufizuar e sindikatave e bëjnë të vështirë mbrojtjen e të drejtave të punëtorëve në praktikë.

Kujtojmë se Portalb.mk vitin e kaluar kreu një anketë për shqetësimet në vendin e punës në sektorin publik në Maqedoninë e Veriut. Nga 45 persona që u përgjigjën në anketë, 24 janë shprehur se kanë përjetuar shqetësime verbale, fizike dhe gjinore në vendin e punës. Megjithatë, këto raste nuk i paraqesin për shkak të frikërave të ndryshme personale, politike dhe të tjera. Prokuroria dhe Ministria e Brendshme nuk kanë statistika për ngacmimet në vendin e punës. Lidhja e Sindikatave të Maqedonisë së Veriut thekson se praktika ka treguar se zgjidhjet ligjore nuk ofrojnë kuadër ligjor të kënaqshëm për mbrojtje efektive nga ngacmimet në vendin e punës.